Overgangsklachten per fase: Herken de symptomen van perimenopauze tot postmenopauze

De overgang, ook wel climacterium genoemd, is een natuurlijke levensfase die elke vrouw doormaakt. Het is een periode van ingrijpende hormonale veranderingen die zowel fysieke als emotionele klachten met zich mee kan brengen. Hoewel veel vrouwen bekend zijn met termen als menopauze en opvliegers, is het proces van de overgang veel complexer en omvat het verschillende fasen, elk met hun eigen specifieke symptomen. In Nederland heeft jaarlijks ruim een miljoen vrouwen van 40 tot 60 jaar te maken met de overgang, waarvan maar liefst 80% klachten ervaart [Richtlijnendatabase, 2025]. Het herkennen van de symptomen per fase is essentieel om deze transitie zo soepel mogelijk te laten verlopen en bewuste keuzes te kunnen maken voor je welzijn. Deze fase kan in totaal 5 tot 10 jaar duren, met een gemiddelde duur van zes tot zeven jaar [A.Vogel, 2026]. Inzicht in deze veranderingen bereidt je voor op de uitdagingen van deze hormonale reis, van de stille start tot het leven na de laatste menstruatie.

De Overgang Begrijpen: Een Hormonale Reis

De overgang is meer dan alleen het einde van de menstruatie; het is een geleidelijk proces dat wordt gedreven door afnemende hormonale activiteit. De eierstokken, die oestrogeen en progesteron produceren, beginnen minder van deze essentiële hormonen aan te maken. Deze hormonale veranderingen zijn de fundamentele oorzaak van de symptomen die vrouwen ervaren. Het begrijpen van de precieze rol van deze hormonen en de veranderingen in hun productie is cruciaal om de complexiteit van de overgang te doorgronden. Een visueel overzicht van deze hormonale reis, van de eerste schommelingen in de perimenopauze tot de nieuwe hormonale balans in de postmenopauze, is essentieel voor zelfkennis.

Wat is de Overgang (Climacterium)?

De term overgang, of climacterium, omvat de gehele periode van hormonale veranderingen die leidt tot de definitieve stopzetting van de menstruatiecyclus. Het is een natuurlijk biologisch proces, geen ziekte. Tijdens deze fase ondergaan de eierstokken geleidelijk een verandering in hun functie, wat resulteert in een fluctuatie en uiteindelijk een daling van de productie van oestrogeen en progesteron. Deze afname heeft invloed op diverse lichaamsfuncties en kan diverse overgangsklachten veroorzaken. Deze periode kan in totaal 5 tot 10 jaar duren, met een gemiddelde duur van zes tot zeven jaar [A.Vogel, 2026].

De Cruciale Rol van Hormonen: Oestrogeen en Progesteron

De hormonale reis: Oestrogeen- en progesteronniveaus fluctueren sterk tijdens de perimenopauze en stabiliseren op een laag niveau na de menopauze.

Oestrogeen en progesteron zijn de twee belangrijkste vrouwelijke hormonen die een centrale rol spelen tijdens de reproductieve jaren en daarbuiten. Oestrogeen is onder andere verantwoordelijk voor de regulatie van de menstruatiecyclus, het behoud van botdichtheid, de elasticiteit van de huid, en het reguleren van de lichaamstemperatuur. Progesteron bereidt het lichaam voor op een mogelijke zwangerschap en speelt een rol bij de slaap en stemming. Naarmate vrouwen ouder worden, beginnen de eierstokken minder oestrogeen en progesteron te produceren. Deze schommelingen en dalingen in hormoonspiegels zijn de directe aanleiding voor veel van de bekende overgangsklachten, zoals opvliegers en stemmingswisselingen. De precieze veranderingen in de hormoonhuishouding bepalen mede de ernst en aard van de symptomen, en het bereiken van een nieuw hormonaal evenwicht is een sleutel tot welzijn.

Waarom Fase-Indeling Essentieel is voor Herkenning

De overgang is geen plotselinge gebeurtenis, maar een geleidelijk proces dat zich over vele jaren kan uitstrekken. Door deze periode op te delen in verschillende fasen – premenopauze, perimenopauze, menopauze en postmenopauze – wordt het gemakkelijker om de specifieke veranderingen en bijbehorende klachten te herkennen. Elke fase kent een eigen dynamiek in hormoonspiegels en daarmee gepaard gaande symptomen. Zonder deze fasering is het lastig om te begrijpen waarom bepaalde klachten plotseling lijken te ontstaan of te veranderen. Het correct indelen in een fase biedt een kader voor zelfinzicht en maakt gerichte aanpakken van overgangsklachten mogelijk.

Fase 1: Premenopauze – De Stille Start

De premenopauze is de periode die voorafgaat aan de daadwerkelijke perimenopauze. Het is vaak de meest stille fase, waarin de veranderingen subtiel zijn en men zich er meestal nog niet bewust van is dat de overgang nadert. Deze fase kan al rond het 35e of 40e levensjaar beginnen, afhankelijk van genetische factoren en levensstijl. Het is de fase waarin de lichaamseigen productie van hormonen nog relatief robuust is, maar de eerste, nauwelijks merkbare, schommelingen kunnen optreden.

Wat gebeurt er in deze fase?

In de premenopauze functioneren de eierstokken nog grotendeels normaal, en de hormoonspiegels – met name oestrogeen en progesteron – zijn relatief stabiel en cyclisch. De menstruatiecyclus verloopt nog regelmatig, hoewel er in sommige gevallen al zeer milde onregelmatigheden kunnen optreden. De vruchtbaarheid begint wel langzaam af te nemen, maar conceptie is nog goed mogelijk. De veranderingen zijn hier nog minimaal, waardoor de overgang van deze fase naar de volgende vaak onopgemerkt verloopt.

Subtiele Symptomen Herkennen

De symptomen in de premenopauze zijn vaak zo mild dat ze gemakkelijk worden toegeschreven aan stress, vermoeidheid of andere factoren. Enkele subtiele tekenen kunnen zijn: een lichte verandering in de menstruatie (bijvoorbeeld iets kortere of langere cycli), milde stemmingsschommelingen, of een lichte afname van de energie. Soms kan er ook al een beginnende huidverandering optreden, zoals iets meer droogheid. Dit zijn de eerste hints van hormonale veranderingen, nog voor de duidelijkere symptomen van de perimenopauze zich aandienen.

Fase 2: Perimenopauze – De Meest Dynamische Periode

De perimenopauze is de fase die het langst duurt en gekenmerkt wordt door de meest uitgesproken en dynamische hormonale veranderingen. Deze periode kan vele jaren duren, soms wel tot 10 jaar, en eindigt pas met de menopauze. Het is de fase waarin de meeste vrouwen de eerste duidelijke overgangsklachten opmerken. Vrouwen kunnen zich afvragen of hun klachten bij ongesteldheid kunnen wijzen op meer, en vaak is dat inderdaad een voorbode.

Vroege Perimenopauze: Eerste Duidelijke Signalen

In de vroege perimenopauze beginnen de eierstokken minder consistent oestrogeen en progesteron te produceren. Dit leidt tot merkbare schommelingen in de hormoonspiegels. Het meest duidelijke teken is vaak een veranderende menstruatie. De cycli kunnen korter of langer worden, de bloedingen heviger of juist lichter. Naast menstruatieveranderingen kunnen ook de eerste opvliegers en nachtelijk zweten optreden. Vrouwen kunnen ook meer last krijgen van stemmingswisselingen, prikkelbaarheid, slaapproblemen en een afnemende huidelasticiteit, wat leidt tot toenemende droogheid. Het aantal vrouwen dat hormoontherapie gebruikt is in 2023 met 76% toegenomen ten opzichte van 2018 [Stichting Farmaceutische Kengetallen, 2024], wat de toename van herkenning en het zoeken naar oplossingen in deze fase onderstreept. Ook kunnen de eerste psychische klachten zich manifesteren.

Late Perimenopauze: Intensivering van Klachten

Naarmate de perimenopauze vordert, worden de hormonale veranderingen nog groter. De schommelingen in oestrogeen en progesteron worden extremer, wat leidt tot een intensivering van de symptomen. Opvliegers kunnen frequenter en heviger worden, nachtelijk zweten kan de slaap flink verstoren, en stemmingswisselingen kunnen dieper gaan, soms grenzend aan depressieve gevoelens. Naast de bekende klachten zoals vermoeidheid en concentratieproblemen, wordt ook vaginale vagina vochtigheid (of juist droogheid) een veelgehoorde klacht, mede door de afnemende oestrogeen productie. De huid wordt dunner en droger, en het libido kan dalen. Dit kan leiden tot een onhandig moment, bijvoorbeeld wanneer je je minder comfortabel voelt in sociale situaties of intieme momenten. Veel vrouwen merken dat ze vaker dingen moeten aanpassen aan hun energielevels of lichamelijke ongemakken. In deze late perimenopauze ervaren veel vrouwen aanzienlijke overgangsklachten die hun dagelijks leven kunnen beïnvloeden. Het is hierbij belangrijk om te beseffen dat veel van deze klachten niet 'gewoon' bij de leeftijd horen, maar een uiting zijn van de veranderende hormoonhuishouding.

Fase 3: Menopauze – Het Officiële Moment

De menopauze markeert een specifiek punt in de overgangsperiode: het moment waarop de menstruatie definitief is gestopt. Het is geen geleidelijk overgang, maar een duidelijke mijlpaal die achteraf wordt vastgesteld. Het is het punt waarop de perimenopauze overgaat in de postmenopauze.

De Definitie van Menopauze

De menopauze wordt officieel vastgesteld wanneer een vrouw gedurende twaalf opeenvolgende maanden geen menstruatie heeft gehad. De gemiddelde leeftijd waarop dit plaatsvindt, is rond de 51 tot 52 jaar in Nederland. Dit moment is het gevolg van het volledig stoppen van de follikelrijping in de eierstokken, waardoor de productie van oestrogeen en progesteron nagenoeg stilvalt. Het is belangrijk te beseffen dat de menopauze het hoogtepunt is van de overgang, niet het einde ervan.

Wat betekent dit voor de klachten?

Wanneer de menopauze is bereikt, betekent dit dat de meest extreme hormonale schommelingen van de perimenopauze voorbij zijn. De hormoonspiegels stabiliseren zich op een lager niveau. Dit betekent dat sommige klachten, zoals de hevige opvliegers en onregelmatige menstruatie, kunnen afnemen of zelfs verdwijnen. Echter, de lagere oestrogeen niveaus zorgen ervoor dat andere klachten, zoals vaginale vagina vochtigheid (droogheid), verminderd libido en huidveranderingen, juist kunnen aanhouden of zelfs verergeren. Het lichaam is nu in een nieuwe hormonale balans beland, die zijn eigen uitdagingen met zich meebrengt.

Fase 4: Postmenopauze – Leven Na de Laatste Menstruatie

De postmenopauze begint na de definitieve menopauze en duurt de rest van het leven. Het is de fase waarin het lichaam zich aanpast aan een blijvend laag niveau van oestrogeen en progesteron. Hoewel de dynamische hormonale veranderingen voorbij zijn, brengt deze fase specifieke uitdagingen en veranderingen met zich mee, met een verhoogd risico op bepaalde gezondheidsproblemen zoals hart- en vaatziekten.

Aanhoudende en Nieuwe Klachten

In de postmenopauze blijven veel klachten die tijdens de perimenopauze zijn ontstaan, zoals vaginale droogheid, dunne huid, en een verminderd libido, vaak bestaan. De afwezigheid van oestrogeen heeft langdurige effecten, waaronder een verhoogd risico op botontkalking (osteoporose) en een verhoogd risico op hart- en vaatziekten. Vrouwen kunnen ook last blijven houden van gewrichtspijn, slaapproblemen en droge ogen of mond. De huid blijft verder verdunnen en elasticiteit verliezen. Het is een tijd waarin het belangrijk is om aandacht te besteden aan lange-termijn gezondheid en het welzijn te optimaliseren, zodat vrouwen zo vitaal mogelijk hun leven kunnen voortzetten. De huidverzorging vereist extra aandacht,. De behoefte aan een gezonde levensstijl wordt hier nog duidelijker.

Herken Jouw Fase: Tools en Wanneer naar de Dokter?

Het herkennen van de fase waarin je je bevindt, is cruciaal voor het effectief aanpakken van overgangsklachten. Gelukkig zijn er diverse hulpmiddelen beschikbaar om je hierbij te helpen, en is het belangrijk te weten wanneer professionele hulp noodzakelijk is. Zelfkennis is de eerste stap naar het creëren van een nieuw hormonaal evenwicht.

Zelf Herkennen: Symptoomtracking en Vragenlijsten

Het bijhouden van symptomen kan een waardevol instrument zijn om patronen te herkennen en inzicht te krijgen in je eigen overgangstraject. Een dagboek bijhouden waarin je dagelijks je klachten noteert – zoals opvliegers, menstruatie, slaappatronen, stemming en energielevels – kan helpen bij het identificeren van de fase. Door deze veranderingen te documenteren, kun je beter begrijpen wat er in je lichaam gebeurt. Vrouwen die zich in de perimenopauze bevinden, kunnen zo de subtiele signalen herkennen dat hun klachten bij ongesteldheid kunnen wijzen op deze fase.

Wanneer Zoek je Professioneel Advies?

Hoewel de overgang een natuurlijk proces is, kunnen de klachten soms zo hevig zijn dat ze je dagelijks leven beïnvloeden. Aarzel niet om professioneel advies te zoeken bij je huisarts, gynaecoloog of via een gespecialiseerde arts bij Menovia. Dit is met name aan te raden bij:

• Hevige of frequente opvliegers die je slaap en functioneren ernstig verstoren.
• Ernstige stemmingswisselingen, depressieve gevoelens of angst (psychische klachten).
• Aanhoudende vaginale droogheid die leidt tot pijn bij het vrijen.
• Onverwacht bloedverlies, langdurige of zeer hevige menstruatie, of bloedverlies buiten de menstruatieperiodes.
• Zorgen over je botgezondheid of cardiovasculaire risico's.

Het belang van professionele hulp wordt onderstreept door de toegenomen inzet van hormoonmedicatie: ongeveer 130.000 vrouwen gebruikten in 2024 hormoonmedicatie [NPO Radio 1, 2025], wat de groeiende erkenning van de impact van de overgang aangeeft. Menovia kan je adviseren over het juiste medisch onderzoek en de mogelijke behandelopties, waaronder bio-identieke hormonen.

Diagnostiek: Bloedonderzoek en Hormoonwaarden

Diagnostiek naar de overgang is vaak gebaseerd op de symptomen en de leeftijd van de vrouw. Bloedonderzoek kan nuttig zijn, maar de resultaten moeten met voorzichtigheid worden geïnterpreteerd. Hormoonspiegels, zoals FSH (follikelstimulerend hormoon) en oestrogeen, kunnen sterk fluctueren, zeker in de perimenopauze. Een hoge FSH-waarde kan wijzen op een verminderde eierstokfunctie, maar dit is niet altijd eenduidig, vooral niet in de vroege fasen. Een arts zal doorgaans een combinatie van klachtenanamnese, leeftijd en eventueel bloedonderzoek gebruiken om een beeld te vormen van de fase waarin je je bevindt en de beste behandelopties te bepalen.

Omgaan met Klachten: Oplossingen en Leefstijladvies per Fase

Het effectief omgaan met overgangsklachten vereist een integrale aanpak die is afgestemd op de specifieke fase waarin je je bevindt. Leefstijl speelt een cruciale rol, aangevuld met gerichte medische behandelingen waar nodig. Een gezonde levensstijl is de basis voor welzijn tijdens de overgang.

Leefstijl als Basis: Een Gezonde Levensstijl voor Elke Fase

Een gezonde levensstijl vormt de basis voor welzijn tijdens de overgang. Dit omvat een gebalanceerd dieet rijk aan groenten, fruit en volkoren producten, voldoende water drinken, regelmatige lichaamsbeweging (zowel cardio als krachttraining ter ondersteuning van bot- en spiergezondheid), en adequate slaaphygiëne. Stressmanagementtechnieken zoals mindfulness, yoga of meditatie kunnen helpen bij het verminderen van opvliegers en stemmingswisselingen. Deze basisprincipes gelden voor alle fasen, maar de nadruk kan verschuiven. In de perimenopauze kan de focus liggen op het managen van schommelende energielevels, terwijl in de postmenopauze de aandacht meer kan uitgaan naar het behoud van botdichtheid en cardiovasculaire gezondheid. Van de 80% vrouwelijke werknemers die soms of regelmatig hormoongerelateerde klachten ervaren, verbergt 35% deze op het werk [TNO en CBS, 2025]; zij kunnen baat hebben bij deze leefstijladviezen, die de impact op het werk kunnen verminderen.

Medische Behandelingen: Opties en Afwegingen

Naast leefstijlinterventies zijn er diverse medische behandelingen beschikbaar voor vrouwen die kampen met hevige overgangsklachten. Hormonale therapie (HT) is een veelgebruikte optie om oestrogeen en soms progesteron aan te vullen. Ongeveer 130.000 vrouwen gebruikten in 2024 hormoonmedicatie [NPO Radio 1, 2025], wat de populariteit en effectiviteit ervan aantoont. HT kan opvliegers en nachtelijk zweten significant verminderen, en ook helpen bij vaginale droogheid en botontkalking. De keuze voor HT hangt af van individuele medische geschiedenis, symptomen en voorkeuren, en dient altijd in overleg met een arts gemaakt te worden. Lokale behandelingen (bijvoorbeeld met oestrogeen) zijn effectief voor vaginale droogheid en plasproblemen. Sommige vrouwen kiezen voor bio-identieke hormonen, die qua moleculaire structuur identiek zijn aan lichaamseigen hormonen, voor een gepersonaliseerde aanpak.

Specifieke Tips voor Huidverzorging

De huid ondergaat significante veranderingen tijdens de overgang, voornamelijk door de afnemende oestrogeen spiegels. De huid wordt dunner, droger, en verliest elasticiteit, wat leidt tot meer rimpels en een verhoogde gevoeligheid. In de perimenopauze en postmenopauze is gerichte huidverzorging essentieel. Gebruik milde, hydraterende reinigingsproducten en rijke moisturizers die ingrediënten bevatten zoals hyaluronzuur, ceramiden en peptiden. Bescherm de huid dagelijks tegen de zon met een hoge SPF om vroegtijdige veroudering te voorkomen. Overweeg producten met antioxidanten om de huid te beschermen tegen schade. Vrouwen die last hebben van vaginale droogheid kunnen baat hebben bij specifieke glijmiddelen of vochtinbrengende crèmes.

Praktische Ondersteuning en Apps

Naast medische en leefstijlinterventies, kan praktische ondersteuning een groot verschil maken. Er zijn talloze apps beschikbaar die helpen bij het bijhouden van symptomen, het bieden van ontspan- en slaapoefeningen, of het aanbieden van informatie over de overgang. Online communities en lotgenotengroepen kunnen een waardevolle bron van steun en herkenning zijn. Het delen van ervaringen met andere vrouwen die door dezelfde fase gaan, kan helpen om je minder alleen te voelen en nieuwe inzichten te verkrijgen. Educatie over de overgang is de eerste stap naar empowerment. Zorgverleners zoals Care for Women bieden gespecialiseerde ondersteuning. Het is altijd raadzaam om het gebruik hiervan te bespreken met je arts of een deskundige, zeker in combinatie met andere medicatie of therapieën.

De overgang is een complexe, maar natuurlijke levensfase die een significante impact kan hebben op het leven van vrouwen. Door de verschillende fasen – premenopauze, perimenopauze, menopauze en postmenopauze – te begrijpen en de specifieke symptomen te herkennen, verkrijgen vrouwen de sleutel tot zelfkennis en controle. De hormonale veranderingen, met name de fluctuaties en dalingen van oestrogeen en progesteron, liggen aan de basis van klachten zoals opvliegers, stemmingswisselingen, en veranderingen aan de huid en slijmvliezen, waaronder droogheid.

Het herkennen van subtiele signalen in de premenopauze, de dynamische veranderingen tijdens de perimenopauze, het officiële moment van de menopauze, en de aanhoudende impact in de postmenopauze, stelt vrouwen in staat om proactief te handelen. De 5 fases van de overgang bieden een heldere structuur om deze veranderingen te plaatsen.

De impact van de overgang op het dagelijks leven, inclusief werk, zoals blijkt uit cijfers dat 71% van de vrouwen met overgangsklachten de combinatie met werk zwaar vindt en 73% aangeeft minder productief te zijn [NOS, 2024], vraagt om meer openheid en begrip.