Chirurgische overgang na een hysterectomie

Of een hysterectomie een chirurgische overgang veroorzaakt, hangt af van een ding: of je eierstokken zijn meegenomen. Blijft alleen je baarmoeder verwijderd en behoud je je eierstokken, dan kom je niet meteen in de overgang, al kan het natuurlijke moment iets vervroegen. Worden beide eierstokken wel verwijderd (bilaterale ovariectomie), dan valt de oestrogeenproductie binnen enkele dagen weg en start de overgang abrupt. Dat onderscheid bepaalt je klachten en je behandeling.

Kort samengevat

• Een hysterectomie waarbij de eierstokken behouden blijven, veroorzaakt geen directe overgang; verwijdering van beide eierstokken wel.
• Bij verwijdering van beide eierstokken daalt oestradiol met ongeveer 80 procent binnen dagen, waardoor klachten vaak sneller en heftiger komen dan bij een natuurlijke overgang.
• Zonder baarmoeder is hormoontherapie meestal oestrogeen-alleen; de precieze keuze en dosering bepaalt je arts.
• Bij een chirurgische overgang ruim voor de gemiddelde overgangsleeftijd adviseren richtlijnen vaak hormoontherapie tot ongeveer je 51e, ter bescherming van botten en hart, tenzij er redenen zijn om dit niet te doen.
• Botverlies verloopt de eerste jaren sneller dan bij een natuurlijke overgang; een DEXA-nulmeting helpt dit te volgen.

Veroorzaakt elke hysterectomie een overgang?

Nee. Wordt alleen je baarmoeder verwijderd en blijven je eierstokken zitten, dan stoppen je menstruaties, maar je eierstokken blijven hormonen aanmaken. Je komt dan niet direct in de overgang. Wel laat onderzoek zien dat de overgang na zo een ingreep gemiddeld iets eerder kan beginnen, mogelijk doordat de operatie de bloedtoevoer naar de eierstokken beinvloedt.

Worden beide eierstokken wel verwijderd, dan is de overgang meteen een feit, ongeacht je leeftijd. Dit heet een chirurgische of geinduceerde overgang. Wil je weten hoe het natuurlijke verloop eruitziet ter vergelijking, lees dan hoe lang de overgang gemiddeld duurt. Controleer altijd in je operatieverslag welke ingreep je precies hebt gehad, want dat bepaalt de rest.

Waarom voelen de klachten vaak heftiger?

Bij een natuurlijke overgang dalen je hormoonspiegels over meerdere jaren. Na verwijdering van beide eierstokken daalt oestradiol met ongeveer 80 procent binnen enkele dagen. Je lichaam krijgt geen tijd om te wennen. Dat verklaart waarom klachten vaak sneller en intenser binnenkomen dan bij leeftijdgenoten die de overgang geleidelijk doormaken.

Denk aan opvliegers, nachtelijk zweten, hartkloppingen, slaapproblemen, hersenmist en stemmingswisselingen. Bij een abrupte start staan die klachten er soms al binnen enkele weken. Wat wel of niet helpt tegen bijvoorbeeld opvliegers lees je in opvliegers stoppen: wat helpt volgens de wetenschap.

Twijfel je of jouw klachten bij een chirurgische overgang horen? Een bredere kijk op wat er in je lichaam gebeurt kan helpen om het gesprek met je arts voor te bereiden. Download de gratis gids →

Wat betekent dit voor hormoontherapie?

Twee dingen zijn hier belangrijk. Ten eerste: heb je geen baarmoeder meer, dan is er geen baarmoederslijmvlies dat beschermd hoeft te worden. Daarom is hormoontherapie in dat geval meestal oestrogeen-alleen, zonder toegevoegd progestageen. Of dat voor jou geldt en in welke dosering, is een afweging die je arts maakt.

Ten tweede: begin je de chirurgische overgang ruim voor de gemiddelde overgangsleeftijd, dan adviseren zowel de Britse als andere richtlijnen om hormoontherapie in principe voort te zetten tot ongeveer je 51e, tenzij er redenen zijn om dit niet te doen. Dit is bedoeld om botten en hart te beschermen tegen de vroege wegval van oestrogeen.

Bij Menovia vormen bio-identieke hormonen de kern van de behandeling, met leefstijl als aanvulling. Veel discussie over veiligheid komt uit oudere studies. De grote WHI-studie onderzocht bijvoorbeeld vrouwen met een gemiddelde leeftijd van 63 jaar die geconjugeerd paardenoestrogeen met een synthetisch progestageen gebruikten; die uitkomsten zijn niet een-op-een te vertalen naar jongere vrouwen die kort na een operatie starten. In het Franse E3N-cohort lag het borstkankerrisico bij oestrogeen met micro-genized progesteron lager dan bij combinaties met synthetische progestagenen. Welke vorm en dosering bij jou passen, beoordeelt een BIG-geregistreerde arts. Wil je weten waar je op moet letten bij zo een keuze, lees dan waar je op moet letten bij een hormoontherapie kliniek.

Hoe bescherm je je botten en hart op de lange termijn?

Na het wegvallen van oestrogeen verloopt botverlies de eerste jaren sneller dan bij een natuurlijke overgang, met in de vroege fase een verlies dat kan oplopen tot enkele procenten per jaar. Een versnelde botafbraak in deze periode maakt een vroege DEXA-nulmeting waardevol, zodat je latere veranderingen kunt volgen. Meer achtergrond vind je in onze handleiding over botdichtheid en osteoporose.

Ook het hart vraagt aandacht. Een vroege verwijdering van beide eierstokken is in onderzoek geassocieerd met een hoger risico op hart- en vaatziekten, vooral bij vrouwen die geen oestrogeen gebruikten tot de gemiddelde overgangsleeftijd. Dat onderstreept waarom de afweging over hormoontherapie hier zwaarder weegt. Daarnaast kan leefstijl bijdragen: krachttraining twee tot drie keer per week ondersteunt je botten, en eiwitrijke voeding helpt spierverlies tegengaan. In de praktijk zien wij dat hormonen en leefstijl samen het meeste opleveren, waarbij leefstijl een aanvulling is en geen vervanging.

Wanneer naar de (huis)arts?

Neem contact op met je huisarts of behandelend arts als je klachten heftig zijn of je dagelijks leven ontregelen, als je twijfelt of hormoontherapie voor jou geschikt is (bijvoorbeeld bij een voorgeschiedenis van hormoongevoelige borstkanker), of als je botpijn, een onverwachte botbreuk of aanhoudende hartkloppingen hebt. Ook aanhoudende sombere of angstige gevoelens na de operatie zijn een reden om hulp te zoeken. Twijfel je over het type ingreep dat je hebt gehad, vraag dan je operatieverslag op.

Veelgestelde vragen

Veroorzaakt een hysterectomie altijd een overgang? Nee. Alleen als bij de operatie ook beide eierstokken worden verwijderd, val je direct in de overgang. Blijven de eierstokken zitten, dan blijven zij hormonen aanmaken en verloopt de overgang meestal nog geleidelijk, al kan het moment iets vervroegen.

Hoe snel merk je de overgang na verwijdering van beide eierstokken? Vaak al binnen enkele dagen tot weken. Doordat oestradiol abrupt daalt, komen klachten zoals opvliegers en slaapproblemen sneller op dan bij een natuurlijke overgang.

Heb je altijd hormoontherapie nodig na een chirurgische overgang? Niet iedereen kiest hiervoor, maar bij vrouwen die ruim voor hun 51e beide eierstokken verliezen, weegt de bescherming van botten en hart vaak zwaar mee. De keuze blijft persoonlijk en wordt samen met een arts gemaakt.

Waarom is hormoontherapie na een hysterectomie meestal oestrogeen-alleen? Zonder baarmoeder is er geen baarmoederslijmvlies dat beschermd hoeft te worden tegen oestrogeen. Daarom is een toegevoegd progestageen in de regel niet nodig. Je arts beoordeelt of dit voor jou opgaat.

Kan GLP-1-medicatie helpen bij gewichtstoename? GLP-1-medicatie kan bij gewichtstoename in de overgang soms als aanvulling op hormoontherapie en leefstijl worden overwogen, nooit als vervanging. Dit beoordeelt een arts per situatie.

Hoe lang duurt een chirurgische overgang? Bij verwijdering van beide eierstokken is de overgang zelf direct een feit. De klachten kunnen zonder behandeling langer aanhouden; met een passend behandelplan nemen ze bij veel vrouwen in de loop van maanden af.

Bronnen

• NHS. Hysterectomy: considerations. National Health Service. nhs.uk
• NICE. Menopause: identification and management (NG23). National Institute for Health and Care Excellence. nice.org.uk
• British Menopause Society. Surgical menopause: a toolkit for healthcare professionals. thebms.org.uk
• Rivera CM, Grossardt BR, Rocca WA, et al. Increased cardiovascular mortality after early bilateral oophorectomy. Menopause. ncbi.nlm.nih.gov
• Fournier A, et al. Breast cancer risk in relation to different types of hormone replacement therapy in the E3N-EPIC cohort. ncbi.nlm.nih.gov
• StatPearls. Oophorectomy. NCBI Bookshelf. ncbi.nlm.nih.gov

Deze informatie is bedoeld als educatieve informatiebron en vervangt geen medisch advies, diagnose of behandeling. Bij klachten of vragen over je persoonlijke situatie raden wij je aan een arts te raadplegen.