Bijwerkingen van hormoontherapie in de overgang

Bijwerkingen van hormoontherapie in de overgang zijn meestal mild en tijdelijk. De klachten die je in de eerste maanden kunt merken, zoals misselijkheid, gevoelige borsten, hoofdpijn en onregelmatig bloedverlies, hangen vaak samen met het wennen aan een nieuwe hormoonspiegel en nemen bij veel vrouwen daarna af. Dit artikel legt uit welke klachten je kunt verwachten, hoe lang ze meestal duren, waarom de toedieningsvorm uitmaakt en wanneer een klacht juist een reden is om direct contact op te nemen.

Kort samengevat

• De meest gemelde bijwerkingen zijn misselijkheid, gevoelige of gespannen borsten, hoofdpijn, een opgeblazen gevoel en onregelmatig bloedverlies. Ze zijn meestal mild.
• Deze klachten nemen bij de meeste vrouwen in de eerste maanden af naarmate het lichaam went. Onregelmatig bloedverlies kan de eerste drie tot zes maanden aanhouden.
• Oestrogeen via een pleister of gel geeft een lager risico op bloedstolsels dan oestrogeen in tabletvorm.
• Aanhoudende klachten zijn vaker een reden om de dosis of toedieningsvorm met je arts te herzien dan om zelf te stoppen.
• Sommige signalen, zoals plotselinge kuitpijn, kortademigheid of pijn op de borst, vragen om direct medisch contact.

Welke bijwerkingen van hormoontherapie komen het vaakst voor?

De klachten die het vaakst worden gemeld in de eerste weken zijn misselijkheid, gevoelige of gespannen borsten, hoofdpijn, een opgeblazen gevoel en onregelmatig bloedverlies. De NHG-Standaard De overgang beschrijft dat ongeveer 1 tot 10 procent van de gebruiksters te maken krijgt met dergelijke niet-ernstige klachten, zoals onregelmatig bloedverlies, hoofdpijn, maag-darmklachten en pijnlijke of gespannen borsten.

Deze klachten wijzen meestal op een aanpassingsreactie van het lichaam op de nieuwe hormoonspiegel en niet op een verkeerde behandeling. Bij veel vrouwen zijn ze mild en van voorbijgaande aard. Toch verschilt het per persoon: de een merkt nauwelijks iets, de ander heeft de eerste weken duidelijk last.

Hoe lang duren de bijwerkingen meestal?

De meeste bijwerkingen nemen in de eerste maanden na de start af, naarmate je lichaam went aan de hormoonspiegel. Onregelmatig bloedverlies, ook wel doorbraakbloedingen genoemd, is daarop een uitzondering: dat komt bij veel vrouwen de eerste drie tot zes maanden voor en kan met een kleine aanpassing van de dosis verminderen. Houdt onregelmatig bloedverlies na zes maanden aan, dan is nader onderzoek nodig om andere oorzaken uit te sluiten (NICE, richtlijn overgang).

Verminderen je klachten na enkele maanden niet, dan is dat in de praktijk vaker een reden om de dosis of de toedieningsvorm met je arts te herzien dan om te stoppen. Wie te vroeg stopt, ziet klachten als opvliegers en nachtzweten vaak terugkeren.

Twijfel je of jouw klacht bij het wennen hoort of om actie vraagt? Een bredere kijk op de overgang kan helpen om bijwerkingen in perspectief te plaatsen. Download de gratis gids →

Waarom maakt de toedieningsvorm verschil?

Oestrogeen kan op verschillende manieren worden toegediend, en dat verschil doet ertoe. Bij oestrogeen in tabletvorm (oraal) passeert de werkzame stof eerst de lever, wat de aanmaak van stollingsfactoren beïnvloedt. Bij een pleister of gel (transdermaal) komt het oestrogeen via de huid in het bloed en wordt de lever grotendeels omzeild.

Onderzoek laat zien dat transdermaal oestrogeen samengaat met een lager risico op bloedstolsels (veneuze trombose) dan oraal oestrogeen. Een meta-analyse in the Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism vond een verhoogd trombose-risico bij orale toediening, terwijl transdermale toediening dat risico niet liet zien. De NICE-richtlijn over de overgang komt tot eenzelfde strekking. In de praktijk is overstappen van een tablet naar een pleister of gel daarom bij een deel van de vrouwen de eerste aanpassing die een arts voorstelt bij aanhoudende misselijkheid of hoofdpijn, en het kan een overweging zijn bij een hoger risico op trombose.

Wat betekent de WHI-studie voor het risico van hormoontherapie?

Veel zorgen over hormoontherapie komen voort uit de WHI-studie uit de vroege jaren 2000. Die studie onderzocht vooral oudere vrouwen, gemiddeld rond de 63 jaar, die een combinatie van geconjugeerd paardenoestrogeen en een synthetisch progestageen (MPA) gebruikten. Dat is niet dezelfde behandeling als de bio-identieke hormonen die nu vaak worden voorgeschreven, en de leeftijd waarop iemand start maakt uit voor de balans tussen voor- en nadelen.

Observationeel onderzoek suggereert dat het type progestageen verschil kan maken. In een groot Frans cohortonderzoek (E3N) was het borstkankerrisico bij oestrogeen gecombineerd met gemicroniseerd progesteron niet significant verhoogd, terwijl combinaties met synthetische progestagenen wel een verhoogd risico lieten zien. Belangrijk om hierbij te benoemen: dit is observationeel onderzoek en geen bewijs dat bio-identieke hormonen zonder risico zijn. Hormoontherapie kent reële voor- en nadelen, en of het voor jou passend is, is een afweging die een arts samen met jou maakt op basis van je persoonlijke situatie en voorgeschiedenis.

Wat kun je zelf doen bij bijwerkingen?

Je staat niet machteloos tegenover bijwerkingen. Een paar dingen helpen om ze hanteerbaar te houden:

• Start meestal met een lage dosis, zodat je lichaam kan wennen. Klachten als misselijkheid of gevoelige borsten zijn dan vaak milder.
• Houd de eerste weken bij welke klachten je merkt, zodat je het gesprek met je arts baseert op wat je echt ervaart in plaats van op je geheugen.
• Neem een tablet zo nodig met wat voedsel in als je er misselijk van wordt, en bespreek een pleister of gel als de klacht aanhoudt.
• Stop niet op eigen houtje, maar overleg met je arts over een dosisaanpassing of een andere toedieningsvorm.

Bij Menovia kijken wij op vaste momenten opnieuw naar je klachten en bloedwaarden, zodat een tijdelijke aanpassingsklacht onderscheiden wordt van een dosis die nog niet goed is afgestemd. Bio-identieke hormonen vormen daarbij de kern van de behandeling, terwijl leefstijl een belangrijke aanvulling is. Wil je weten waar je op kunt letten bij het kiezen van begeleiding, lees dan meer over een hormoontherapie overgang kliniek.

Wanneer naar de (huis)arts?

De meeste bijwerkingen zijn onschuldig, maar een aantal signalen vraagt om directe actie. Neem meteen contact op met je arts of bel 112 bij:

• plotselinge, heftige pijn of zwelling in een kuit of been;
• onverwachte kortademigheid;
• pijn op de borst;
• plotselinge uitval, spraak- of zichtproblemen.

Dit kunnen tekenen zijn van een bloedstolsel (trombose of longembolie) en dat is een spoedsituatie. Neem ook contact op, maar minder acuut, bij onregelmatig bloedverlies dat na zes maanden aanhoudt, bij hevige of aanhoudende hoofdpijn, of bij klachten die na enkele maanden niet verminderen. Twijfel je over hartkloppingen die los lijken te staan van een opvlieger, lees dan meer over hartkloppingen in de overgang.

Veelgestelde vragen

Wat zijn de meest voorkomende bijwerkingen van hormoontherapie in de overgang? Misselijkheid, gevoelige of gespannen borsten, hoofdpijn, een opgeblazen gevoel en onregelmatig bloedverlies komen het vaakst voor in de eerste weken. Ze zijn meestal een aanpassingsreactie en nemen bij de meeste vrouwen in de eerste maanden af.

Hoe lang duren bijwerkingen van hormoontherapie meestal? De meeste klachten verminderen in de eerste maanden na de start. Onregelmatig bloedverlies kan de eerste drie tot zes maanden aanhouden. Blijven klachten na enkele maanden bestaan, dan is een dosisaanpassing of een andere toedieningsvorm door je arts de logische stap.

Wat is het verschil tussen orale en transdermale hormoontherapie qua bijwerkingen? Oestrogeen via een pleister of gel geeft een lager risico op bloedstolsels dan oestrogeen in tabletvorm, omdat het de lever grotendeels omzeilt. Bij misselijkheid of hoofdpijn op een tablet is overstappen naar een pleister of gel vaak de eerste aanpassing die een arts overweegt.

Is hormoontherapie veilig na de WHI-studie? De WHI-studie onderzocht een specifieke combinatie, geconjugeerd paardenoestrogeen met een synthetisch progestageen, bij vooral oudere vrouwen. Die uitkomsten laten zich niet een op een vertalen naar bio-identieke hormonen bij vrouwen die rond de overgang starten. Hormoontherapie kent voordelen en risico's. Of het voor jou een verantwoorde keuze is, hangt af van je leeftijd, gezondheid en voorgeschiedenis en bespreek je met een arts.

Moet ik stoppen als ik bijwerkingen krijg? Meestal niet. Aanhoudende klachten zijn vaker een reden om de dosis of de toedieningsvorm te herzien dan om te stoppen. Stop niet op eigen houtje, maar overleg met je arts. Bij alarmsignalen zoals plotselinge kuitpijn, kortademigheid of pijn op de borst neem je wel direct contact op.

Kan ik hormoontherapie combineren met medicatie tegen gewichtstoename? Voor vrouwen die naast overgangsklachten ook worstelen met gewichtstoename kan GLP-1-medicatie in sommige gevallen als aanvulling worden overwogen, altijd naast bio-identieke hormoontherapie en leefstijl en nooit als vervanging. Of dit passend is, beoordeelt een arts. Lees meer over gewichtstoename in de overgang.

Bronnen

• NHG. NHG-Standaard De overgang (M73). Nederlands Huisartsen Genootschap. richtlijnen.nhg.org
• NICE. Menopause: identification and management (NG23). National Institute for Health and Care Excellence. nice.org.uk
• Mohammed K, et al. Oral vs Transdermal Estrogen Therapy and Vascular Events: A Systematic Review and Meta-Analysis. Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism, 2015. academic.oup.com
• Fournier A, et al. Unequal risks for breast cancer associated with different hormone replacement therapies: results from the E3N cohort study. Breast Cancer Research and Treatment, 2008. pmc.ncbi.nlm.nih.gov

Deze informatie is bedoeld als educatieve informatiebron en vervangt geen medisch advies, diagnose of behandeling. Bij klachten of vragen over je persoonlijke situatie raden wij je aan een arts te raadplegen.